Shell Scripting เบื้องต้น

1script คืออะไร ทำไมต้องมี

สมมติทุกเช้าคุณต้องทำงานเดิมๆ 5 คำสั่ง: เช็กพื้นที่ดิสก์ → สำรองไฟล์ตั้งค่า → สร้าง user ใหม่ → เคลียร์ log → รีสตาร์ตบริการ ถ้าพิมพ์ทีละบรรทัดทุกวันก็เสียเวลาและพลาดง่าย

shell script คือการเอาคำสั่งทั้งหมดนั้น เขียนเรียงไว้ในไฟล์เดียว แล้วสั่งให้ทำงานทีเดียว เครื่องจะไล่ทำทุกบรรทัดตามลำดับให้เอง

2บรรทัดแรกศักดิ์สิทธิ์: shebang

ทุก script ต้องเริ่มด้วยบรรทัดพิเศษที่เรียกว่า shebang หน้าตาแบบนี้:

#!/bin/bash

เซฟไฟล์เป็นนามสกุล .sh เช่น backup.sh เพื่อให้คนอื่นรู้ว่าเป็น script (จริงๆ Linux ไม่บังคับนามสกุล แต่ทำไว้ให้อ่านง่าย)

3ทำให้รันได้: chmod +x และ ./

เขียนไฟล์เสร็จยังรันไม่ได้ทันที เพราะไฟล์ใหม่ ยังไม่มีสิทธิ์ “รันได้” (execute) — จำเรื่องสิทธิ์ r w x จาก M5 ได้ไหม? เราต้องเปิดสิทธิ์ x ให้ก่อน

[student@server1 ~]$ chmod +x backup.sh
[student@server1 ~]$ ./backup.sh
เริ่มสำรองข้อมูล...
เสร็จเรียบร้อย!

ทำไมต้องมี ./ ข้างหน้า?

คุณอาจสงสัยว่าทำไมพิมพ์ backup.sh เฉยๆ ไม่ได้ ต้องมี ./ นำหน้า คำตอบอยู่ที่ . = “โฟลเดอร์ที่ฉันอยู่ตอนนี้” (จาก M1)

4comment กับ echo

# — comment (โน้ตที่เครื่องไม่อ่าน)

ข้อความที่ขึ้นต้นด้วย # เครื่องจะ ข้ามไปเลย ไม่ทำงาน — มีไว้ให้ “คน” อ่านเข้าใจว่าบรรทัดถัดไปทำอะไร (ยกเว้น #! บรรทัดแรกที่เป็น shebang พิเศษ)

echo — แสดงข้อความออกหน้าจอ

คำสั่ง echo ก็คือ “พูดออกมา” — พิมพ์ข้อความที่เราใส่ออกมาบนจอ ใช้บอกความคืบหน้าให้ผู้ใช้รู้ว่า script ทำถึงไหนแล้ว

#!/bin/bash
# script แรกของฉัน — ทักทายโลก
echo "สวัสดีชาว Linux!"
echo "นี่คือ script แรกของฉัน"

สวัสดีชาว Linux!
นี่คือ script แรกของฉัน

5ตัวแปร (variable)

ตัวแปร คือ “กล่องที่ตั้งชื่อไว้” สำหรับเก็บค่าเอาไว้ใช้ซ้ำ — เก็บครั้งเดียว เรียกใช้ได้หลายที่ ถ้าจะแก้ค่าก็แก้ที่เดียว

#!/bin/bash
name="สมชาย"
echo "สวัสดีคุณ $name"
echo "ยินดีต้อนรับคุณ ${name} อีกครั้ง"

6รับค่าจากภายนอก: argument

นอกจากตั้งค่าตัวแปรเองในไฟล์ เรายัง ส่งค่าเข้าไปตอนสั่งรัน ได้ด้วย ค่าพวกนี้เรียกว่า argument — script จะหยิบมาใช้ผ่านตัวแปรพิเศษ $1 $2 $3 ...

#!/bin/bash
echo "ชื่อ script: $0"
echo "argument ตัวแรก: $1"
echo "argument ตัวที่สอง: $2"
echo "ส่งมาทั้งหมด $# ตัว: $@"

[student@server1 ~]$ ./greet.sh สมชาย สมหญิง
ชื่อ script: ./greet.sh
argument ตัวแรก: สมชาย
argument ตัวที่สอง: สมหญิง
ส่งมาทั้งหมด 2 ตัว: สมชาย สมหญิง

7ถามผู้ใช้: read

อีกวิธีรับค่าคือ ถามตอนรันแบบโต้ตอบ ด้วยคำสั่ง read — script จะหยุดรอให้พิมพ์ แล้วเก็บสิ่งที่พิมพ์ลงตัวแปร

#!/bin/bash
read -p "พิมพ์ชื่อของคุณ: " name
echo "สวัสดีคุณ $name !"

[student@server1 ~]$ ./ask.sh
พิมพ์ชื่อของคุณ: สมชาย
สวัสดีคุณ สมชาย !

8เก็บผลคำสั่งลงตัวแปร

บางครั้งเราอยากเอา ผลลัพธ์ของคำสั่ง มาเก็บไว้ในตัวแปร เช่นเก็บวันที่วันนี้ ทำได้ด้วย $( คำสั่ง ) เรียกเทคนิคนี้ว่า command substitution

#!/bin/bash
today=$(date +%F)
echo "วันนี้คือ $today"
echo "กำลังสร้างไฟล์ backup-$today.tar.gz"

วันนี้คือ 2026-06-16
กำลังสร้างไฟล์ backup-2026-06-16.tar.gz

9ตัดสินใจ: if / else

หัวใจของ script ที่ฉลาดขึ้นคือการ ตัดสินใจ — “ถ้าเงื่อนไขเป็นจริง ทำอย่างนี้ ไม่งั้นทำอีกอย่าง” ใช้โครงสร้าง if

if [ เงื่อนไข ]; then
    # ทำเมื่อเงื่อนไขจริง
elif [ เงื่อนไขอื่น ]; then
    # ทำเมื่อเงื่อนไขที่สองจริง
else
    # ทำเมื่อไม่เข้าเงื่อนไขไหนเลย
fi

ตัวเทียบที่ใช้บ่อย

การเขียนเงื่อนไขต่างกันตามชนิดของสิ่งที่เทียบ:

#!/bin/bash
age=$1
if [ "$age" -ge 18 ]; then
    echo "คุณบรรลุนิติภาวะแล้ว"
else
    echo "คุณยังเป็นเยาวชน"
fi

#!/bin/bash
if [ -f /etc/passwd ]; then
    echo "เจอไฟล์ /etc/passwd"
else
    echo "ไม่เจอไฟล์"
fi

10วนซ้ำ: for และ while

เวลาต้องทำงานเดิมกับหลายๆ ค่า เราไม่ต้องเขียนซ้ำ — ใช้ loop วนทำให้

for — วนตามรายการ

เหมาะเวลามี “รายการ” ชัดเจนว่าจะวนกี่รอบ

#!/bin/bash
for i in 1 2 3; do
    echo "รอบที่ $i"
done

รอบที่ 1
รอบที่ 2
รอบที่ 3

#!/bin/bash
for f in *.txt; do
    echo "กำลังประมวลผลไฟล์: $f"
done

#!/bin/bash
for user in alice bob charlie; do
    useradd $user
    echo "สร้าง user $user เรียบร้อย"
done

while — วนตราบเท่าที่เงื่อนไขยังจริง

เหมาะเวลายังไม่รู้แน่ว่าจะวนกี่รอบ แต่รู้ว่า “วนไปเรื่อยๆ จนกว่าเงื่อนไขจะเลิกเป็นจริง”

#!/bin/bash
count=1
while [ "$count" -le 3 ]; do
    echo "นับเลข $count"
    count=$((count + 1))
done

นับเลข 1
นับเลข 2
นับเลข 3

11exit code: สำเร็จหรือพัง?

ทุกคำสั่งที่รันเสร็จจะ คืนรหัสบอกผล เรียกว่า exit code เก็บอยู่ในตัวแปรพิเศษ $? — เช็กได้ว่าคำสั่งที่เพิ่งรันสำเร็จหรือไม่

[student@server1 ~]$ ls /etc/passwd
/etc/passwd
[student@server1 ~]$ echo $?
0
[student@server1 ~]$ ls /ไม่มีไฟล์นี้
ls: cannot access '/ไม่มีไฟล์นี้': No such file or directory
[student@server1 ~]$ echo $?
2

exit — จบ script พร้อมบอกผล

ใน script เราใช้ exit 0 เพื่อจบงานแบบ “สำเร็จ” หรือ exit 1 เพื่อจบแบบ “มีปัญหา” ให้คนหรือ script อื่นที่เรียกเราเอาไปเช็กต่อได้

#!/bin/bash
if [ -f /etc/passwd ]; then
    echo "เจอไฟล์ — สำเร็จ"
    exit 0
else
    echo "ไม่เจอไฟล์ — ล้มเหลว"
    exit 1
fi

12ตัวอย่าง script สมบูรณ์

รวมทุกอย่างในบทนี้: รับชื่อ user เข้ามา 1 ตัว แล้วเช็กว่ามี user นั้นอยู่ในระบบหรือไม่

#!/bin/bash
# เช็กว่ามี user ตามชื่อที่ส่งมาในระบบหรือไม่

# ขั้นที่ 1: เช็กว่าส่งชื่อมาหรือเปล่า
if [ "$#" -ne 1 ]; then
    echo "วิธีใช้: $0 <ชื่อ-user>"
    exit 1
fi

username=$1

# ขั้นที่ 2: ค้นชื่อในไฟล์ /etc/passwd
if grep -q "^$username:" /etc/passwd; then
    echo "✅ มี user '$username' อยู่ในระบบ"
    exit 0
else
    echo "❌ ไม่พบ user '$username'"
    exit 1
fi

[student@server1 ~]$ chmod +x check-user.sh
[student@server1 ~]$ ./check-user.sh root
✅ มี user 'root' อยู่ในระบบ
[student@server1 ~]$ ./check-user.sh ผีไม่มีจริง
❌ ไม่พบ user 'ผีไม่มีจริง'

13ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อย

• เว้นวรรครอบ = ตอนตั้งตัวแปร: ต้องเขียน name="ค่า" ติดกัน — ถ้าเขียน name = "ค่า" (มีเว้นวรรค) bash จะนึกว่า name เป็นคำสั่งแล้ว error ทันที
• ลืมเว้นวรรคในวงเล็บ [ ]: ต้องมีช่องว่างทุกด้าน [ "$x" = "yes" ] ไม่ใช่ ["$x"="yes"] เพราะ [ จริงๆ คือคำสั่ง ต้องมีช่องว่างคั่นเสมอ
• ลืม chmod +x: เขียน script เสร็จแล้วรันเลยไม่ได้ จะขึ้น Permission denied — ต้อง chmod +x ชื่อไฟล์ ก่อนทุกครั้ง
• ลืม ./ หน้าชื่อ script: พิมพ์ backup.sh เฉยๆ จะขึ้น command not found เพราะเครื่องหาไม่เจอ — ต้องใส่ ./backup.sh ชี้ว่าไฟล์อยู่ในโฟลเดอร์นี้
• ลืมปิดบล็อกด้วย fi หรือ done: เปิด if ต้องปิดด้วย fi เปิด for/while ต้องปิดด้วย done — ลืมแล้วจะขึ้น syntax error: unexpected end of file
• ลืม $ ตอนเรียกใช้ตัวแปร: ตั้งค่าใช้ name=... (ไม่มี $) แต่เรียกใช้ต้อง $name (มี $) — สลับกันบ่อย

14สรุปบทนี้ (Cheat Sheet)